Bilgisayar nedir

Bilgisayar tam olarak ne yapar?

Üç iş, hep bu sırayla. Bir şeyi alır, üzerinde çalışır, bir sonuç çıkarır. Bu üçünün resmi adı giriş, işleme ve çıkıştır ve insanların bilgisayar dediği her şeyde bu üçünü bulursunuz.

Basit bir örnek. Hesap makinesine iki sayı girersiniz: tuşlara basmak giriş, toplamak işleme, ekranda beliren sayı çıkıştır. Şimdi bunu bir mesajlaşma uygulamasıyla karşılaştırın. Mesajı yazmak giriş, karşı tarafa ulaştırmak işleme, muhatabınızın gördüğü mesaj ise çıkıştır. Örnek değişti, üç iş aynı üç iş kaldı.

Bu üçünün arasında, sade anlatımların genellikle atladığı iki şey daha durur ve onları atlamak resmi bozar: bellek ve depolama. Bellek, makinenin tam şu anda ihtiyaç duyduğu şeyleri tuttuğu yerdir. Depolama ise makine kapandıktan sonra da şeylerin kaldığı yerdir. Farka biraz aşağıda döneceğiz, çünkü burası neredeyse herkesin başlangıçta yanlış anladığı yerlerden biri.

Makinenin boyutu ve fiyatı bu tanımla ilgisizdir. Cepteki bir hesap makinesi bu üç işi yapar, bir süper bilgisayar da aynı üçünü yapar. Fark hızda ve aynı anda yürüyen iş sayısındadır, işin doğasında değil.

Peki telefonum da bilgisayar mı?

Evet ve bunu size daha önce birinin söylemesi gerekirdi. Telefonunuz eksiksiz bir bilgisayardır. İşlemcisi var, belleği var, depolama alanı var; girişi dokunmatik ekran, mikrofon ve kamera, çıkışı ise ekran ve hoparlör. Dizüstünden tek farkı biçimi ve hangi işler için yapıldığıdır.

Bilgisayar kelimesini masada duran o kutuya saklamaya alışmışız. Bu dilsel bir alışkanlık, teknik bir ayrım değil. Onu bıraktığınızda birkaç şey yerine oturur: telefon neden dizüstü gibi yavaşlar, alanı neden dolar ve neden ona da arada bir güncelleme gelir. Bunların hepsi bir bilgisayarın başına gelen şeylerdir ve telefon da onlardan biridir.

Alışkanlığı tamamen kıran bir olgu var: insanların bilgisayar dediği ilk makinelerin ne bizim bildiğimiz ekranı vardı ne de klavyesi. Yanıtı kâğıda basıyor ya da lambalarla gösteriyorlardı. Bilgisayar Tarihi Müzesi o makinelerin fotoğraflarını saklıyor ve onlara bakmak meseleyi bitiriyor: bilgisayar olmak ekran sahibi olmak değildir.

Donanımla yazılım arasındaki fark nedir?

Bu derste gerçekten öğrenmeniz gereken tek ayrım budur. Geri kalan her şey bundan çıkar.

Donanım, düşürürseniz kırılan kısımdır. Ekran, klavye, işlemci, bellek, batarya. Ağırlığı olan, elinize alabildiğiniz şeyler.

Yazılım ise talimattır. Donanıma ne yapacağını söyleyen yazılı bir metin. Windows yazılımdır, telefonunuzdaki mesajlaşma uygulaması yazılımdır, bu sayfayı okuduğunuz tarayıcı yazılımdır. Makineyi pencereden atın, donanım kırılır ve yazılıma hiçbir şey olmaz, çünkü ortada kırılacak fiziksel bir şey zaten yoktu.

Biri diğeri olmadan işe yaramaz. Yazılımsız donanım, yalnızca ısınan pahalı bir kutudur. Donanımsız yazılım, hiçbir yerde çalışmayan bir metindir. Bu ikisini buluşturan şey işletim sistemidir: işi donanımı yönetmek ve diğer yazılımların ona ulaşmasını sağlamak olan yazılım. Windows, Android ve iOS bu tek işi yapar.

Bu ayrımın ilk günden işinize yarayacak pratik bir sonucu var. Biri bilgisayarım bozuldu dediğinde ilk soru hangi yarısı olduğudur. Makine hiç açılmıyor mu? Bu donanımdır ve tamircinin işidir. Açılıyor ama bir program açılmıyor ya da hata veriyor mu? Bu yazılımdır ve çoğu zaman kendiniz halledersiniz.

Bellek ile depolama aynı şey değildir

Başlangıçta neredeyse herkes bu ikisini karıştırır ve satıcılar da yardımcı olmaz, çünkü ikisi de gigabayt ile ölçülür.

Bellek, yani RAM, makinenin çalışma masasıdır. Şu anda açık olan her şey o masaya serilmiştir. Daha büyük bir masa, aynı anda daha fazla şeyi açık tutabilmeniz demektir. Makine kapandığında masa boşalır, üzerinde hiçbir şey kalmaz.

Depolama ise aynı masanın çekmecesidir. Oraya koyduğunuz her şey makine kapanıp açıldıktan sonra da yerindedir. Fotoğraflarınız, videolarınız ve dosyalarınız burada durur.

Yani bir telefon kutusunda büyük bir gigabayt sayısı yazıyorsa, neredeyse her zaman kastedilen çekmecedir, masa değil. Ve makine birkaç program açıkken yavaşlıyorsa, genellikle küçük olan masadır, çekmece değil. Ayrıntıları bilgisayar parçaları dersinde geliyor; bugünlük bu ikisini karıştırmamanız yeterli.

Şimdi bununla ne yapacaksınız?

Bu sayfayı yeniden okumaktan daha değerli, on dakikalık bir iş: gidin ve bu beş parçayı kendi cihazınızda bulun.

Girişleri görebilirsiniz: klavye, fare, dokunmatik ekran, mikrofon, kamera. Çıkışları da: ekran, hoparlör ve varsa yazıcı. İşlemciyi ve belleği göremezsiniz ama adları cihazın bir yerinde yazılıdır; Windows'ta Ayarlar içinde, Android'de Telefon hakkında bölümünde. Depolama da size ne kadar alan kaldığını söyleyen yerdir.

Bu beşini kendi makinenizde bir kez gördükten sonra bu yoldaki bir sonraki ders anlam kazanmaya başlar: aynı beş parça farklı makinelerde hangi biçimleri alır ve web sitelerinin üzerinde oturduğu bilgisayar neden sizin dizüstünüze benzemez. Herkesin konuştuğu yapay zekânın bu beşinden hangisine bindiğini merak ediyorsanız, yapay zekâ nedir dersi bunu yanıtlıyor.