ترجمه حرفه ای چیست و با ترجمه لغت به لغت چه فرقی دارد

ترجمه دقیقا چه چیزی را جا به جا می کند

ترجمه نوشتن دوباره یک متن در زبانی دیگر است، طوری که خواننده تازه همان چیزی را بردارد که خواننده متن اصلی برمی داشت. کلمه یکی از چیزهایی است که جا به جا می شود و از قضا کم اهمیت ترینشان.

چهار چیز باید برسد. معنا، که واضح ترین است و کمترین دردسر را دارد. لحن، یعنی اینکه نویسنده جدی است یا شوخ، دور است یا نزدیک. ثبت زبانی، یعنی اینکه متن رسمی است یا محاوره ای یا فنی. و کارکرد، یعنی این متن قرار است چه کار کند: بفروشد، بترساند، آموزش بدهد، یا فقط سند باشد.

یک مثال کوتاه کافی است. عبارت انگلیسی «see you later» در یک پیام دوستانه می شود «بعدا می بینمت» و در نامه اداری هیچ وقت نمی شود «متعاقبا خدمت خواهیم رسید». هر دو ترجمه از نظر معنا قابل دفاع اند و یکیشان در جای غلط، متن را مسخره می کند. غلط بودن مسئله نیست؛ بی جا بودن است.

همین جا مرز ترجمه حرفه ای با ترجمه لغت به لغت کشیده می شود. ترجمه لغت به لغت معنا را می رساند و سه تای دیگر را به شانس واگذار می کند. مترجم حرفه ای هر چهار تا را عمدا تصمیم می گیرد، و اگر مجبور شد یکی را فدا کند می داند کدام را و چرا.

قبل از اولین جمله چه چیزهایی باید معلوم باشد

مترجم تازه کار متن را باز می کند و از جمله اول شروع می کند. مترجم حرفه ای قبلش چهار جواب دارد و بدون آنها دست به کار نمی شود.

• این متن را چه کسی می خواند و چقدر از موضوع می داند. یک راهنمای فنی برای مهندس با همان راهنما برای مشتری دو متن متفاوت اند، حتی وقتی متن مبدا یکی است.
• خواننده بعد از خواندن قرار است چه کاری بکند. اگر قرار است دکمه ای را بزند، جمله باید کوتاه باشد؛ اگر قرار است سند را امضا کند، باید دقیق باشد حتی اگر سنگین شود.
• ثبت زبانی کجاست. یک بار برای کل متن تصمیم بگیرید و بنویسیدش جایی که ببینید، چون ثبت زبانی همان چیزی است که در صفحه دوم بی اجازه سر می خورد.
• چه چیزهایی اصلا ترجمه نمی شوند. نام برند، نام محصول، اصطلاح حقوقی که در زبان مقصد نهاد متناظر ندارد، تکه کد، نام فایل، واحدی که استاندارد است. این فهرست کوتاه ترین بخش کار است و بیشترین دعوا سرش پیش می آید.

آن قلم چهارم را جدی بگیرید. هر بار که یک ترجمه در نیمه راه به هم می ریزد، معمولا به این خاطر است که کسی اسم یک محصول را ترجمه کرده یا یک اصطلاح را در فصل سوم جور دیگری برگردانده. نوشتن این فهرست پیش از شروع، ده دقیقه می گیرد و یک بازنویسی کامل را جلوگیری می کند.

ترجمه و بومی سازی چه فرقی دارند

ترجمه متن را جا به جا می کند. بومی سازی متن را عوض می کند تا در جایی که فرود می آید جا بیفتد.

چیزهایی که بومی سازی دست می زند و ترجمه نباید دست بزند: واحد و ارز و تاریخ، مثالی که فقط برای خواننده مبدا آشناست، شکل شماره تلفن و نشانی، ترتیب نام و نام خانوادگی، جهت صفحه، و هر چیزی که در کشور مقصد الزام قانونی دارد و در مبدا ندارد. اینها ترجمه نیستند؛ تصمیم اند و صاحب متن باید در جریانشان باشد.

بیشتر سایت هایی که خودشان را چندزبانه می نامند فقط ترجمه شده اند و همان جا هم می ماند. نتیجه اش متنی است که درست است و غریبه به نظر می رسد: قیمتی به دلار برای خواننده ای که با تومان فکر می کند، یا فرمی که نام خانوادگی را اول می خواهد از کسی که همیشه اسم کوچکش را اول نوشته.

یک نمونه از همین سایت. نسخه عربی این بخش، صفحه فارسی با حروف عربی نیست. رقم هایش از خانواده عربی هندی است و نه فارسی، و دو حرفی که در این دو زبان دو صورت جداگانه دارند، یعنی «یه» و «کاف»، صورت عربی خودشان را می گیرند. همان صورت ها در فارسی خطا هستند و صورت فارسی شان در عربی خطاست. اگر فقط ترجمه می کردیم، متن عربی درست بود و برای خواننده عرب کمی ناجور. گوگل هم راهنمای خودش را برای نسخه های محلی یک سایت منتشر کرده و همان جا می گوید محتوای هر نسخه باید برای خواننده همان نسخه ساخته شود، نه فقط برگردانده شود.

فارسی و انگلیسی کجا به هم گیر می کنند

هر جفت زبانی گیرهای خودش را دارد و این جفت دو تای بزرگ دارد.

اول ادب و فاصله. فارسی «تو» و «شما» دارد و یک دستگاه کامل از فعل و پسوند که فاصله گوینده و شنونده را تنظیم می کند. انگلیسی یک «you» دارد و همان کار را با انتخاب کلمه و شکل جمله انجام می دهد. یعنی وقتی از انگلیسی به فارسی می آیید، مجبورید تصمیمی بگیرید که متن مبدا اصلا نگرفته بود، و اگر غلط بگیرید خواننده فورا می فهمد. بیشتر متن های ترجمه شده ای که در سایت های ایرانی «ناجور» به نظر می رسند دقیقا همین جا شکسته اند، نه در معنا.

دوم طول جمله. فارسی زنجیره اضافه را تحمل می کند و جمله بلند در آن طبیعی است. انگلیسی همان زنجیره را تنبیه می کند. پس ترجمه خوب از فارسی به انگلیسی معمولا جمله ها را می شکند، و ترجمه خوب از انگلیسی به فارسی گاهی دو جمله را یکی می کند.

حالا یک عدد، از داده خود همین بخش. ۱۴۸ درس این بخش هر متنشان در چهار زبان نوشته می شود، و ما فارسی و انگلیسی هر میدان متنی را جفت به جفت شمردیم: ۷٬۱۵۲ جفت که هر دو طرفش دست کم هشت کلمه داشت، در تاریخ ۹ سپتامبر ۲۰۲۶. نتیجه غافلگیر کننده بود. به کلمه، فارسی فقط کمی از انگلیسی بلندتر درآمد؛ به کاراکتر، ۱۳ درصد کوتاه تر. یعنی فارسی کلمه بیشتری برمی دارد و هر کلمه اش کوتاه تر است.

ولی میانگین حرف اصلی نیست. در ۸۲ درصد جفت ها دو طرف در بازه بیست درصد همدیگر ماندند، در ۱۲ درصد فارسی بیش از بیست درصد بلندتر شد و در ۶ درصد بیش از بیست درصد کوتاه تر. یعنی تقریبا از هر شش میدان یکی به یک طرف پرت می شود. طراحی که برای میانگین جا باز می کند، دقیقا همان یک ششم را می شکند. جای دکمه و عنوان را باید برای پراکندگی طراحی کرد، نه برای میانگین.

یک قید صادقانه هم دارد: این متن ها ترجمه نشده اند، در هر چهار زبان جدا نوشته شده اند. پس عدد بالا اختلاف نوشتن موازی را نشان می دهد و روی یک ترجمه واقعی، که مجبور است ساختار مبدا را دنبال کند، پراکندگی بیشتر می شود نه کمتر.

مترجم حرفه ای کجا نه می گوید

سه جا، و هر سه نشانه حرفه ای بودن اند نه ضعف.

جای اول جهت است. در زبانی می نویسید که در آن قوی ترید و از زبانی می خوانید که در آن کافی هستید. کسی که فارسی زبان است و انگلیسی اش خوب است، ترجمه انگلیسی به فارسی اش معمولا از فارسی به انگلیسی اش بهتر است، و این عیب نیست. رد کردن یک سفارش فارسی به انگلیسی وقتی متن قرار است چاپ شود، تصمیم درستی است. هیچ سازنده مدلی هم برای این دو جهت عدد جدا منتشر نمی کند، پس حتی ابزار هم به شما نمی گوید کدام جهت ضعیف تر است.

جای دوم حوزه است. متن پزشکی و حقوقی و مالی اصطلاح هایی دارند که معادل درستشان را فقط کسی می داند که در همان حوزه کار کرده. یک کلمه جا به جا در قرارداد، معنا را برعکس می کند. اگر متنی از این جنس دارید و مترجمش خودتان نیستید، سراغ کسی بروید که آن حوزه را کار کرده؛ ما هم خدمات ترجمه را دقیقا با همین تقسیم بندی می چینیم.

جای سوم جایی است که کمتر گفته می شود: وقتی جمله متن مبدا خودش غلط است. مترجم آن را بی صدا درست نمی کند. ترجمه اش می کند، بعد به صاحب متن می گوید کجا ایراد دارد. درست کردن بی صدا یعنی خواننده متن مقصد چیزی می خواند که نویسنده اصلا ننوشته، و اگر بعدا دو نسخه کنار هم گذاشته شوند، مترجم است که باید توضیح بدهد.

این سه تا با هم یک چیز می گویند: مترجم مالک متن نیست، امانت دار آن است. هر جا این را فراموش کند، کارش از ترجمه به بازنویسی می لغزد و کسی هم خبردار نمی شود تا وقتی که دیر شده باشد.