اصول طراحی گرافیک

این پنج اصل از کجا آمده اند؟

از چشم، نه از سلیقه. اصول طراحی توضیح این هستند که دستگاه بینایی چطور یک صفحه را مرتب می کند: چیزهایی که به هم نزدیک ترند را یک گروه می بیند، چیزی که با بقیه فرق دارد را اول می بیند، و لبه های تکرارشونده را دنبال می کند. طراح این رفتار را عوض نمی کند؛ فقط یاد می گیرد با آن کار کند یا برخلافش کار نکند.

فهرست این اصول از کتابی به کتاب دیگر فرق می کند و بعضی جاها چهارتاست و بعضی جاها هفت تا. ما پنج تا را انتخاب کرده ایم چون هر پنج تا در کار روزمره واقعا تصمیم می سازند: سلسله مراتب، کنتراست، ترازبندی، فضای خالی و تکرار. سلسله مراتب اول آمده چون بقیه را هدایت می کند؛ وقتی معلوم شد چه چیزی رتبه اول است، تصمیم درباره اندازه و رنگ و فاصله خودبه خود ساده تر می شود.

روش این درس هم یک انتخاب است. این سایت عمدا تصویر ندارد و شکل هایش خودشان تصویرند، پس هر اصل را با یک «قبل و بعد» توصیف می کنیم: یک وضعیت مشخص، یک تغییر مشخص، و چیزی که بعد از تغییر فرق می کند. مزیت این کار روی نگاه کردن به دو تصویر این است که مجبورید تغییر را به زبان بیاورید، و همان زبان است که بعدا سر جلسه با کارفرما به کارتان می آید.

یک پوستر که همه چیزش هم اندازه است، چه مشکلی دارد؟

مشکلش این است که خواندنش کار مخاطب شده، در حالی که کار شما بود. فرض کنید پوستر یک همایش: اسم رویداد، تاریخ، ساعت، آدرس، اسم سه سخنران و لوگوی دو حامی، همه با یک اندازه و یک وزن. چشم جایی برای فرود ندارد، پس یا از اول تا آخر می خواند یا رد می شود، و در پیاده رو گزینه دوم را انتخاب می کند.

حالا قبل و بعدش. قبل: هفت عنصر، همه در یک اندازه. بعد: اسم رویداد سه برابر بقیه، تاریخ و ساعت با هم در یک بلوک متوسط، آدرس کوچک، سه سخنران در یک ردیف ریزتر، و لوگوی حامی ها کوچک ترین چیز روی پوستر. هیچ چیزی حذف نشد و هیچ رنگ تازه ای اضافه نشد؛ فقط رتبه ها معلوم شدند.

و رتبه را چه چیزی تعیین می کند؟ سوال مخاطب، نه اهمیتی که کارفرما برای عناصر قائل است. کارفرما لوگوی خودش را مهم ترین چیز می داند و مخاطبی که رد می شود می خواهد بداند چه خبر است و کی. اگر این دو با هم نخوانند، شما باید توضیح بدهید که لوگوی بزرگ روی پوستری که کسی نمی ایستد بخواندش، هیچ چیز را به کسی نمی رساند. این همان جمله ای است که در بخش قبل گفتیم قیمت کار را تعیین می کند.

یک اشتباه رایج هم اینجاست: بزرگ کردن همه چیزهای مهم. اگر چهار چیز بزرگ باشند، هیچ کدام بزرگ نیست. سلسله مراتب یعنی چیزی باید کوچک شود تا چیز دیگری بزرگ به نظر برسد، و همین است که اجرایش سخت است.

کنتراست فقط تیره و روشن نیست

کنتراست یعنی اختلاف، و اختلاف در پنج چیز ساخته می شود: اندازه، وزن، رنگ، جهت و شکل. قاعده ای که بیشتر از همه به درد می خورد یک جمله است: اگر دو چیز قرار نیست یکسان باشند، خیلی متفاوتشان کنید. اختلاف کم، شبیه اشتباه به نظر می رسد نه تصمیم.

قبل و بعد این یکی از همه واضح تر است. قبل: تیتر با یک فونت و متن با فونت دیگری که کمی با آن فرق دارد، هر دو در وزن معمولی و اندازه نزدیک. نتیجه، صفحه ای که به نظر می رسد کسی هنگام کار فونت را عوض کرده و یادش رفته برگردد. بعد: یا هر دو با یک فونت و اختلاف در وزن و اندازه، یا دو فونت که آشکارا از دو خانواده اند. هر دو راه درست است؛ حالت وسط غلط است.

یک بخش از کنتراست عدد دارد و ارزش دارد که همان عدد را قرض بگیرید. استاندارد WCAG می گوید نسبت روشنایی متن با پس زمینه اش دست کم ۴.۵ به ۱ باشد و برای متن درشت ۳ به ۱ کافی است. این استاندارد برای صفحه های وب نوشته شده، ولی خاکستری روشن روی سفید که در نمونه کارها زیبا به نظر می رسد، همان جا هم رد نمی شود و در چاپ هم خوانده نمی شود.

و برای چاپ اصلا عدد معادلی وجود ندارد، پس تنها راه چک کردن این است که یک نسخه واقعی بگیرید و در همان نوری نگاهش کنید که قرار است دیده شود. رنگی که روی نمایشگر کالیبره شده درخشان است، روی کاغذ مات و زیر لامپ مغازه، چیز دیگری است. این را با حدس نمی شود جبران کرد.

خط نامرئی که همه چیز باید رویش بنشیند

ترازبندی یعنی هر چیزی روی صفحه با یک چیز دیگر رابطه دیداری داشته باشد، نه اینکه صرفا جایی گذاشته شده باشد. چشم لبه ها را پیدا می کند، حتی لبه هایی که کشیده نشده اند، و هر عنصری که کمی از آن لبه بیرون بزند نه به عنوان تنوع، که به عنوان اشتباه دیده می شود.

قبل: تیتر وسط چین، متن راست چین، تصویر چسبیده به لبه چپ و کپشن دوباره وسط چین. هیچ کدام از این چهار تصمیم به تنهایی غلط نیست و کنار هم صفحه ای می سازند که بی دلیل شلوغ به نظر می رسد. بعد: هر چهار عنصر روی یک لبه، مثلا همه راست چین، و همان تصویر هم لبه اش با لبه متن یکی می شود. کاری که کردید فقط این بود که سه چیز را چند میلیمتر جابه جا کنید و صفحه یکهو مرتب شد.

در فارسی لبه قوی سمت راست است و همین یک نکته چند تصمیم را روشن می کند: بلوک های متن از راست شروع می شوند، اعداد و کلمه های لاتین وسط جمله ممکن است نقطه و پرانتزشان جابه جا دیده شود، و اگر متنی را وسط چین کنید هر دو لبه اش ناهموار می شود و آن ناهمواری باید عمدی و کنترل شده باشد.

وسط چین کردن ممنوع نیست، ولی باید تصمیم باشد نه پیش فرض. متن وسط چین برای یک بلوک کوتاه و متقارن خوب کار می کند، مثل عنوان یک دعوتنامه؛ برای یک پاراگراف چند خطی بد کار می کند، چون چشم در هر خط باید دوباره دنبال شروع بگردد. جمع بندی عملی: یک لبه انتخاب کنید و همه چیز را روی همان بگذارید، و اگر جایی خواستید از آن خارج شوید، بدانید که دارید توجه جلب می کنید و مطمئن شوید همان چیزی است که می خواستید.

فضای خالی و تکرار، دو اصلی که کمترین اجرا را دارند

فضای خالی هدر رفته به نظر می رسد و نیست. کاری که می کند دو چیز است: به عنصری که دورش خالی است اهمیت می دهد بدون اینکه چیزی به آن اضافه کند، و به چشم می گوید کدام چیزها یک گروه اند. چشم فاصله را می خواند، پس اگر فاصله عنوان تا متن خودش بیشتر از فاصله همان متن تا عنوان بعدی باشد، شما بی آنکه بخواهید عنوان را به پاراگراف اشتباه چسبانده اید.

قبل: حاشیه بیرونی پنج میلیمتر، عناصر تا لبه پر شده، و بین بلوک ها همان قدر فاصله که داخل هر بلوک. بعد: حاشیه بیرونی دو برابر، دو عنصر کم اهمیت حذف شده، و فاصله بین گروه ها آشکارا بیشتر از فاصله داخل گروه ها. صفحه خلوت تر شد و پیام قوی تر، و این دو تا با هم اتفاق افتادند نه به رغم هم.

تکرار همان چیزی است که به آن می گویند حرفه ای بودن. قبل: هر صفحه از یک کاتالوگ، عنوانش کمی اندازه دیگری دارد، فاصله ها هر بار کمی فرق می کنند و آیکن ها از دو خانواده اند. هیچ کدام از این تفاوت ها به تنهایی دیده نمی شود و مجموعشان کاتالوگ را غیرحرفه ای نشان می دهد. بعد: چهار اندازه متن در کل سند، یک مقیاس محدود برای همه فاصله ها، یک خانواده آیکن. هیچ کس نمی تواند بگوید چه فرقی کرد و همه می فهمند که فرق کرد.

مقیاس محدود، چیزی است که بیشترین وقت را صرفه جویی می کند. به جای انتخاب فاصله برای هر مورد، چهار پنج عدد انتخاب کنید و فقط از همان ها استفاده کنید. مزیت دومش وقتی معلوم می شود که کار به دست کس دیگری بیفتد یا خودتان شش ماه بعد برگردید: قاعده نوشته شده است و حدس زدن لازم نیست.

کدام یک از این اصول را می شود شکست؟

هر کدام، یک بار، عمدی. و شرطش این است که بقیه صفحه فرمانبردار باشد. یک عنصر که از لبه بیرون زده وقتی جلب توجه می کند که بقیه دقیقا روی لبه اند؛ اگر همه چیز کمی جابه جا باشد، آن یکی دیگر شکستن قاعده نیست، فقط بی دقتی است. همین منطق درباره اندازه و رنگ و فاصله هم صدق می کند: قاعده شکنی از دل قاعده معنی می گیرد.

موضع ما این است که این پنج اصل برای طرحی نوشته شده اند که کاری برای انجام دادن دارد. پوستری که باید اطلاع بدهد، بسته بندی که باید در قفسه دیده شود، کاتالوگی که باید خوانده شود. برای یک اثر هنری یا یک نمونه کار نمایشگاهی، اصلا کاری در میان نیست که مزاحمش شوید، و آنجا این پنج تا تبدیل به توصیه سلیقه ای می شوند که می شود کنارشان گذاشت.

و یک مرز دیگر که خیلی ها رد می کنند: اگر چیزی که طراحی می کنید قرار است با آن کار شود، نه فقط نگاه، این پنج اصل کافی نیستند. آنجا باید ثبات را هم اضافه کنید و کنتراست از سلیقه به عدد تبدیل می شود. آن بحث جای خودش را دارد و اصول طراحی رابط کاربری همان جاست.