ترجمه زیرنویس؛ چیزی که باید در زمان گوینده جا شود

چه چیزی ترجمه زیرنویس را از ترجمه متن جدا می کند

در ترجمه متن، خواننده وقت دارد. در زیرنویس وقت را گوینده تعیین کرده و شما فقط جای خالی او را پر می کنید. واحد کار هم دیگر جمله نیست: رویداد است، یک بلوک که سر ثانیه ای مشخص می آید و سر ثانیه ای مشخص می رود، و هر تصمیمی درباره اش باید داخل همان بازه معنا بدهد.

سه قید همزمان روی همین یک بلوک فشار می آورند. ساعت می گوید این متن چند ثانیه روی تصویر می ماند. جعبه می گوید در هر خط چند نویسه جا می شود و چند خط مجاز است. و خواننده، که کار اصلی اش تماشا کردن است نه خواندن؛ اگر تمام توجهش صرف خط شما شود، فیلم را از دست داده و شما هم کارتان را.

یک تفاوت دیگر هم هست که کمتر گفته می شود. زیرنویس تنها ترجمه ای است که مبدا آن هنوز شنیده می شود. مخاطب صدای اصلی را می شنود، خط شما را می بیند و بی اینکه بخواهد مقایسه می کند. کسی که ده کلمه از زبان مبدا بلد است، دقیقا دنبال همان ده کلمه می گردد و اگر پیدایشان نکند حس می کند چیزی جا افتاده، حتی وقتی ترجمه کاملا درست است. برای همین در زیرنویس، ترجمه آزاد اما درست، بیشتر از هر جای دیگری بوی خطا می دهد.

عددهایی که واقعا دستتان را می بندند

دو راهنمای منتشرشده هست که می شود از رویشان عدد خواند، و هر دو برای تحویل به زبان های اروپایی نوشته شده اند. راهنمای زیرنویس بی بی سی نرخ خواندن را ۱۶۰ تا ۱۸۰ کلمه در دقیقه می گیرد و از همان جا نتیجه می گیرد که برای هر کلمه حدود ۰.۳ ثانیه وقت بگذارید، یعنی زیرنویس چهار کلمه ای دست کم ۱.۲ ثانیه روی تصویر بماند. راهنمای نتفلیکس به جای نرخ، کف و سقف زمان رویداد را می دهد: حداقل پنج ششم ثانیه و حداکثر ۷ ثانیه.

یک نکته را بی بی سی صریح می گوید و کمتر کسی نقلش می کند: در فونت تناسبی، شمردن نویسه اصلا معیار درستی نیست، چون پهنای حرف ها فرق دارد و آنچه محدود می کند عرض ناحیه است. برای اینکه عدد قابل استفاده بماند خودش یک معادل می دهد: ۳۷ نویسه در ناحیه ۷۵ درصدی یک ویدیو افقی، تقریبا برابر است با ۲۵ نویسه در ناحیه ۹۰ درصدی یک ویدیو عمودی ۹:۱۶. همان جمله، همان فونت، یک سوم جای کمتر؛ و این تنها به این دلیل که ویدیو عمودی شده است.

حالا مرز صداقت: هیچ کدام از این دو عدد فارسی نیست. نتفلیکس برای هر زبان راهنمای جدا دارد و راهنمای فارسی اش پشت ورود شریک است؛ ما امروز آدرس عمومی اش را باز کردیم و به صفحه ورود رفت، پس هیچ عددی از آن نقل نمی کنیم. کاری که یک حرفه ای می کند این است: عدد را از پلتفرمی می گیرد که قرار است فایل را تحویل بگیرد، و اگر آن پلتفرم عددی ندارد، خودش یک بار اندازه می گیرد و همان را قاعده خودش می کند. لایه فنی خود فایل، یعنی تفاوت SRT و VTT و زیرنویس سوخته و نرم، جای دیگری توضیح داده شده: درس زیرنویس و کپشن.

فارسی در جعبه جا می شود؛ در ساعت شاید نه

سوال عملی هر مترجم زیرنویس این است: متن من در آن خط جا می شود یا نه. جواب را می شود اندازه گرفت و ما روی متن خودمان گرفتیم. این بخش از سایت ۱۵۲ فایل درس دارد که هر کدام چهار زبانه اند و متنشان کنار هم نوشته شده، پس هر بند فارسی یک بند انگلیسی متناظر دارد. روی ۲٬۸۲۷ بند بلند این مجموعه، متن فارسی در ۹۸.۴ درصد موارد از انگلیسی کوتاه تر درآمد و در کل ۸۷ درصد نویسه های انگلیسی را گرفت. عربی ۷۵ درصد و ترکی ۹۵ درصد.

حالا همان بندها را به کلمه بشمارید و جهت عوض می شود: فارسی ۱۰۴ درصد کلمه های انگلیسی را دارد و در ۶۹.۴ درصد بندها کلمه بیشتری برده است. دلیلش در یک عدد دیگر است؛ میانگین نویسه در هر کلمه: فارسی ۴.۶۱ و انگلیسی ۵.۵. یعنی فارسی همان مقدار حرف را در کلمه های کوتاه تر و پرشمارتر می ریزد.

برای زیرنویس این دو عدد دو چیز متفاوت می گویند، و درست همین جاست که مترجم ها اشتباه می کنند. جعبه نویسه می شمارد، پس معمولا خط فارسی جا می شود. ساعت اما با چیزی سنجیده می شود که راهنماها به کلمه نوشته اند، و ۱۶۰ تا ۱۸۰ کلمه در دقیقه یعنی هر کلمه اضافه، وقت اضافه می خواهد. اگر زمان بندی را با قاعده سرانگشتی انگلیسی ببندید، خط فارسی ای می سازید که در جعبه جا شده و در زمان جا نشده: نه سرریز می کند و نه هشدار می دهد، فقط خواننده به آخرش نمی رسد.

پس قید بستن برای فارسی از سمت زمان است نه از سمت پهنا. یک مرز هم دارد که باید صریح گفت: این متن ها نثر آموزشی اند نه دیالوگ، و ترجمه هم نیستند؛ چهار زبان جدا نوشته شده اند. عددها جهت را نشان می دهند و اندازه واقعی گفتار را نه.

تراکم؛ چه چیزی می رود و چه چیزی هرگز

تراکم شهرت بدی دارد چون معمولا بد توضیح داده می شود. تراکم سبک نیست، نتیجه ساعت است. راهنمای بی بی سی این را از سمت دیگر می گوید: اگر وقت هست، بی دلیل ویرایش نکنید؛ هدف این است که بیشترین دسترسی ممکن به صدای اصلی داده شود. حتی کلمه های کوچکی مثل «اما» و «هم» را خود به خود حذف نکنید، چون معنا را می سازند. و ساده سازی برای مخاطب ناشنوا را صریح رد می کند: هم تحقیرآمیز است و هم برای کسی که لب خوانی می کند آزاردهنده.

پس قاعده کاری این می شود: پیش فرض، نگه داشتن است؛ حذف را ساعت به شما تحمیل می کند، نه ذوقتان. و وقتی تحمیل شد، ترتیبش تصادفی نیست. اول چیزهایی می روند که تصویر خودش دارد می گوید یا شنونده همین حالا شنیده: تکرار، تردید، خطاب کردن کسی که در قاب است. بعد نشانگرهای گفتار روزمره، البته با احتیاط، چون همان ها لحن را می سازند. بعد جمله دوم توضیحی، اگر جمله اول کارش را کرده باشد.

و چیزهایی که هیچ وقت قربانی تراکم نمی شوند: نفی، عدد، اسم، و آن یک واژه ای که شوخی یا تهدید یا گره داستان روی آن سوار است. بی بی سی درباره اسم ها هم صریح است و می گوید اسم ها را وقتی برای خطاب کردن به کار می روند حذف نکنید، چون هدف آسانی اند و دنبال کردن داستان به آنها بند است. حذف نفی از همه بدتر است، چون خطایی می سازد که خواننده حتی حس هم نمی کند: جمله سالم می ماند و معنایش وارونه می شود.

در عمل، محک ساده این است: خط را با همان سرعت واقعی بخوانید و همزمان به تصویر نگاه کنید. اگر مجبور شدید دو بار بخوانید، خط بلند است؛ اگر تصویر را از دست دادید، خط بلند است؛ اگر رسیدید و چیزی کم داشت، زیادی کوتاهش کرده اید.

خط را کجا بشکنیم، و یک تله که فقط سر فارسی می آید

هر دو راهنما یک منطق مشترک دارند: خط را جایی بشکنید که زبان خودش می شکند. بهترین جا سر نقطه گذاری است، بعد از آن پیش از حرف ربط و حرف اضافه. و چیزهایی که نباید از هم جدا شوند در هر دو فهرست تقریبا یکی است: حرف تعریف از اسم، صفت از موصوف، اسم کوچک از فامیل، ضمیر از فعل، و اجزای یک فعل مرکب.

در فارسی همین منطق دو مصداق دارد که در فهرست های انگلیسی نیست. اول کسره اضافه: «مدیر پروژه» یا «صدای اصلی فیلم» یک واحدند و شکستن خط وسطشان دقیقا همان کاری است که آن راهنماها درباره حرف تعریف و اسم منع می کنند. دوم فعل مرکب فارسی، که جزو اسمی و فعل کمکی اش با هم یک فعل اند؛ «تصمیم» را ته یک خط و «گرفت» را سر خط بعد گذاشتن، خواننده را وسط فعل معلق می کند.

و تله ای که فقط سر متن راست به چپ می آید. فایل زیرنویس متن ساده است و هیچ صفتی برای اعلام جهت ندارد؛ صفحه وب dir دارد و SRT چیزی ندارد. پس وقتی خط فارسی به یک اسم لاتین یا یک عدد ختم می شود، الگوریتم دوجهته یونیکد تصمیم می گیرد که نقطه پایان کجا بنشیند، و در بعضی پخش کننده ها آن نقطه سر دیگر خط ظاهر می شود. راه حل رایج، گذاشتن یکی از نویسه های نامرئی کنترل جهت مثل U+200F است؛ همان دسته ای که در متن این سایت ممنوع است، چون در وب صفت dir کار را انجام می دهد و نویسه نامرئی فقط ردپای ماشین است. در فایل زیرنویس آن صفت وجود ندارد، پس اینجا استثناست و باید آگاهانه به کار برود.

راه ساده تری هم هست که ما ترجیحش می دهیم: خط را طوری بچینید که به اسم لاتین یا عدد ختم نشود. یک کلمه فارسی بعدش کافی است و مسئله کلا پیش نمی آید. اگر هم ناچار شدید، فایل را در همان پخش کننده ای که مخاطب دارد باز کنید و نگاه کنید؛ این چیزی است که در ویرایشگر درست دیده می شود و در دست کاربر خراب.

چیزهایی که در زیرنویس اصلا ترجمه نمی شوند

راهنمای عمومی نتفلیکس چند قاعده دارد که کمتر جایی به فارسی نقل شده و هر کدام یک تصمیم را از دست مترجم می گیرد، به سود کار.

واحد پول تبدیل نمی شود. هر مبلغی که در گفتار می آید با همان واحد اصلی می ماند. یعنی «صد دلار» صد دلار باقی می ماند و به معادل ریالی تبدیل نمی شود؛ نه فقط چون نرخ عوض می شود، بلکه چون آن جمله بخشی از یک صحنه است و شخصیت دلار گفته است.

اسم برند سه راه دارد و فقط همین سه راه: همان نام انگلیسی اگر در آن بازار شناخته شده است، نامی که در آن بازار با آن شناخته می شود، یا یک واژه عمومی برای همان محصول. و یک ممنوعیت صریح: برند یک شرکت را با برند شرکت دیگر عوض نکنید.

نقل قول ها جای حساس ترند. راهنما می گوید بهترین کار این است که برای متن نقل شده ترجمه تازه بسازید، چون ترجمه تازه از حق رایت آزاد است؛ و استفاده از ترجمه موجود فقط وقتی مجاز است که آن ترجمه در مالکیت عمومی باشد یا اجازه مکتوب و پرداخت انجام شده باشد. مترجمی که یک بیت شعر یا یک آیه یا یک جمله از یک رمان ترجمه شده را از اینترنت برمی دارد، دارد یک تصمیم حقوقی می گیرد، نه یک تصمیم زبانی.

و یک قاعده که به خود مترجم برمی گردد: نام مترجم به عنوان آخرین رویداد فایل نوشته می شود، به زبان مقصد، و روی کارت حق رایت پایان برنامه، با زمانی تا ۵ ثانیه. اعتبار حرفه ای شما جای مشخصی در فایل دارد و آن جا خالی نمی ماند مگر خودتان بخواهید.