Altyazı çevirisi: konuşmacının süresine sığması gereken şey

Altyazı çevirisini metin çevirisinden ayıran nedir

Metin çevirisinde okurun zamanı vardır. Altyazıda ise zamanı konuşmacı harcamıştır ve siz yalnızca bıraktığı boşluğu doldurursunuz. İşin birimi de artık cümle değildir: olaydır; belirli bir saniyede gelen ve belirli bir saniyede giden bir blok, ve onunla ilgili her karar o aralığın içinde anlam taşımak zorundadır.

Aynı anda üç kısıt bu tek bloğun üzerine biner. Saat, bu metnin görüntüde kaç saniye kalacağını söyler. Kutu, bir satıra kaç karakterin sığdığını ve kaç satıra izin verildiğini söyler. Ve asıl işi okumak değil izlemek olan okur; satırınız bütün dikkatini alıyorsa o filmi kaybetmiştir, siz de işi.

Bir fark daha var ve nadiren dile getirilir. Altyazı, kaynağı hâlâ duyulan tek çeviridir. İzleyici orijinali duyar, sizin satırınızı görür ve istemeden karşılaştırır. Kaynak dilden on kelime bilen biri tam olarak o on kelimeyi arar; bulamazsa çeviri tamamen doğru olsa bile bir şeyin düştüğünü hisseder. Serbest ama doğru bir aktarımın hata kokması, altyazıda her yerden fazladır.

Elinizi gerçekten bağlayan sayılar

Üzerinden sayı okunabilecek iki yayımlanmış kılavuz var ve ikisi de Avrupa dillerine teslim için yazıldı. BBC altyazı kılavuzu okuma hızını dakikada 160 ila 180 kelime alır ve buradan her kelime için yaklaşık 0,3 saniye bırakmanız gerektiği sonucunu çıkarır; yani dört kelimelik bir altyazı ekranda en az 1,2 saniye kalır. Netflix ise hız yerine olayın tabanını ve tavanını verir: en az saniyenin beşte altıda biri kadarı ve en çok 7 saniye.

BBC'nin açıkça söylediği ve neredeyse kimsenin alıntılamadığı bir şey var: orantılı bir yazı tipinde karakter saymak doğru ölçü değildir, çünkü harflerin genişliği farklıdır ve sizi sınırlayan şey bölgenin genişliğidir. Sayıyı kullanılabilir tutmak için kılavuz bir denklik verir: yatay bir videonun yüzde 75 genişlikteki bölgesindeki 37 karakter, 9:16 dikey bir videonun yüzde 90 genişlikteki bölgesinde yaklaşık 25 karaktere denktir. Aynı cümle, aynı yazı tipi, üçte bir daha az yer; yalnızca video dikeyleştiği için.

Şimdi dürüst sınır: bu sayıların hiçbiri Farsça değil. Netflix her dil için ayrı kılavuz tutuyor ve Farsça olanı iş ortağı girişinin arkasında; genel adresi bugün açtık ve bizi oturum açma sayfasına yönlendirdi, dolayısıyla ondan hiçbir sayı aktarmıyoruz. Bunun yerine bir profesyonelin yaptığı şudur: sayıyı dosyayı teslim alacak platformdan alır, o platform bir sayı yayımlamıyorsa bir kez ölçer ve onu kendi kuralı yapar. Dosyanın teknik katmanı, yani SRT ile VTT ve gömülü ile yumuşak altyazı farkı, başka yerde anlatıldı: altyazı ve kapalı altyazı dersi.

Farsça kutuya sığar; saate sığması ayrı mesele

Her altyazı çevirmeninin pratik sorusu şudur: metnim o satıra sığıyor mu. Bu ölçülebilir bir şey ve biz kendi metnimiz üzerinde ölçtük. Sitenin bu bölümünde, her biri dört dilde yan yana yazılmış 152 ders dosyası var; yani her Farsça pasajın bir İngilizce karşılığı bulunuyor. Bu derlemdeki 2.827 uzun pasajda Farsça metin, vakaların yüzde 98,4'ünde İngilizceden kısa çıktı ve toplamda İngilizce karakterlerin yüzde 87'sini kullandı. Arapça yüzde 75, Türkçe yüzde 95 aldı.

Şimdi aynı pasajları kelimeyle sayın, yön tersine döner: Farsça, İngilizce kelime sayısının yüzde 104'ünü taşıyor ve pasajların yüzde 69,4'ünde daha fazla kelime kullanıyor. Sebep bir başka sayıda, kelime başına ortalama karakterde: Farsçada 4,61, İngilizcede 5,5. Yani Farsça aynı içeriği daha kısa ve daha çok sayıda kelimeye döküyor.

Altyazı için bu iki sayı iki ayrı şey söyler ve çevirmenler tam burada yanılır. Kutu karakter sayar, bu yüzden Farsça satır çoğunlukla sığar. Saat ise kılavuzların kelimeyle yazdığı bir şeyle ölçülür ve dakikada 160 ila 180 kelime, her fazladan kelimenin fazladan zaman istemesi demektir. Farsçanın zamanlamasını İngilizce bir kestirme kuralla kurarsanız, kutuya sığan ama aralığa sığmayan bir satır üretirsiniz: taşmaz, uyarı vermez, okur yalnızca sonuna varamaz.

Yani Farsçada bağlayıcı kısıt genişlikten değil zamandan gelir. Açıkça söylenmesi gereken bir sınır da var: bu metinler diyalog değil öğretici düzyazıdır ve çeviri de değildir, dört dil ayrı ayrı yazılmıştır. Sayılar bir yön gösterir, konuşmanın gerçek boyutunu değil.

Sıkıştırma: ne gider, ne asla gitmez

Sıkıştırmanın adı kötüye çıkmıştır, çünkü genellikle kötü anlatılır. Sıkıştırma bir biçem değildir; saatin dayattığı şeydir. BBC kılavuzu bunu öbür taraftan söyler: kelimesi kelimesine konuşma için zaman varsa gereksiz yere düzenlemeyin; amaç izleyiciye ses bandına olabildiğince çok erişim vermektir. "ama" ya da "da" gibi küçük kelimeleri otomatik olarak atmayın, çünkü anlamı onlar taşır. Ve sağır izleyici için basitleştirmeyi açıkça reddeder: hem küçümseyicidir hem de dudak okuyan biri için sinir bozucudur.

Böylece çalışma kuralı şu olur: varsayılan tutmaktır, kesmeyi zevkiniz değil saat dayatır. Dayattığındaysa sıra rastgele değildir. İlk giden, görüntünün zaten söylediği ya da kulağın az önce duyduğu şeydir: tekrar, duraksama, kadrajdaki birine seslenme. Sonra gündelik konuşmanın işaretleri, dikkatle, çünkü tonu onlar taşır. Sonra da ikinci açıklayıcı cümle, ilki işini yaptıysa.

Sıkıştırmaya asla kurban edilmeyenler ise şunlardır: olumsuzluk, sayılar, adlar ve şakanın ya da tehdidin ya da olay düğümünün üzerine oturduğu o tek kelime. BBC adlar konusunda da açıktır: birine seslenmek için kullanılan adları atmayın, çünkü kolay hedeftirler ve olayı takip etmek onlara bağlıdır. Olumsuzluğu kesmek hepsinin en kötüsüdür, çünkü okurun hissedemediği bir hata üretir: cümle sağlam kalır ve anlamı tersine döner.

Pratikte sınama basittir. Satırı gerçek hızda okuyun ve aynı anda görüntüye bakın. İki kez okumak zorunda kaldıysanız satır uzundur; görüntüyü kaçırdıysanız satır uzundur; sonuna varıp bir şeyin eksik olduğunu gördüyseniz fazla kesmişsinizdir.

Satırı nerede kırmalı ve yalnızca Farsçada olan bir tuzak

İki kılavuzun da ortak bir mantığı var: satırı, dilin kendisinin kırıldığı yerde kırın. En iyi yer noktalamadır, ondan sonra bağlaç ya da edattan önce. Ayrılmaması gerekenlerin listesi de ikisinde neredeyse aynıdır: artikel ile isim, sıfat ile nitelediği, ad ile soyad, zamir ile fiili ve bileşik fiilin parçaları.

Farsçada aynı mantığın, İngilizce listelerin taşımadığı iki karşılığı var. Birincisi ezafe denen bağlama sesi: "proje müdürü" ya da "filmin orijinal sesi" Farsçada tek bir birimdir ve satırı onun içinde kırmak, o kılavuzların artikel ile isim arasında yasakladığı şeyin ta kendisidir. İkincisi Farsça bileşik fiildir; isim parçası ile yardımcı fiili birlikte tek bir fiildir, "karar" kelimesini bir satırın sonuna, "verdi" kelimesini bir sonrakinin başına koymak okuru fiilin ortasında askıda bırakır.

Bir de yalnızca sağdan sola metni ziyaret eden bir tuzak var. Altyazı dosyası düz metindir ve yön bildirecek bir özniteliği yoktur; web sayfasında dir vardır, SRT'de hiçbir şey yoktur. Farsça bir satır Latin bir adla ya da sayıyla bittiğinde, son noktanın nereye oturacağına Unicode iki yönlü algoritması karar verir ve bazı oynatıcılarda o nokta satırın öbür ucunda belirir. Yaygın çözüm, U+200F gibi görünmez yön denetim karakterlerinden biridir; bu sitenin kendi metninde yasakladığı aileden, çünkü web'de o işi dir özniteliği yapar ve görünmez karakter yalnızca bir makine izidir. Altyazı dosyasında ise o öznitelik yoktur; burası istisnadır ve bilerek kullanılmalıdır.

Daha basit bir yol var ve biz onu tercih ediyoruz: satırı, Latin bir adla ya da sayıyla bitmeyecek biçimde kurun. Ardına gelecek tek bir Farsça kelime yeter ve sorun hiç doğmaz. Kaçınamıyorsanız dosyayı, izleyicinizin kullandığı oynatıcının kendisinde açın ve bakın; bu, editörde doğru görünüp insanın elinde bozulan türden bir şeydir.

Altyazının hiç çevirmediği şeyler

Netflix'in genel kılavuzunda Farsçaya pek aktarılmamış birkaç kural var ve her biri, işin lehine olacak biçimde çevirmenin elinden bir kararı alır.

Para birimi dönüştürülmez. Diyalogda geçen her tutar orijinal para biriminde kalır. Yüz dolar yüz dolar olarak kalır ve yerel karşılığına çevrilmez; yalnızca kur değiştiği için değil, o replik bir sahnenin parçası olduğu ve karakter dolar dediği için.

Marka adının üç yolu vardır, yalnızca bu üçü: o pazarda yaygın olarak biliniyorsa aynı İngilizce ad, markanın o pazarda bilindiği ad, ya da ürün için genel bir sözcük. Ve açık bir yasak: bir şirketin markasını başka bir şirketin tescilli ürünüyle değiştirmeyin.

Alıntılar hassas durumdur. Kılavuz, alıntılanan her metin için yeni bir çeviri üretmenin en iyi uygulama olduğunu söyler, çünkü yeni çeviri hak sorunlarından uzaktır; mevcut bir çeviri ancak kamuya mal olmuşsa ya da belgelenmiş izin verilmiş ve ödeme yapılmışsa kullanılabilir. Yayımlanmış bir romandan bir cümleyi ya da bir dize şiiri internetten alan çevirmen, dilsel değil hukuki bir karar veriyordur.

Bir kural da çevirmenin kendisine döner: çevirmen künyesi dosyanın son olayı olarak, hedef dilde, programın sonundaki telif kartının üzerinde ve 5 saniyeye kadar bir süreyle yazılır. Mesleki künyeniz dosyada tanımlı bir yere sahiptir ve yalnızca siz boş bırakırsanız boş kalır.