ویرایش و نمونه خوانی

چرا سه بار خواندن از یک بار خواندن کم هزینه تر است

هر پاس یک سوال دارد و فقط همان یک سوال. پاس اول می پرسد چه چیزی باید جابه جا یا حذف شود. پاس دوم می پرسد این جمله چطور سبک تر گفته می شود. پاس سوم می پرسد چه غلط مکانیکی در متن مانده. سه سوال، سه بار خواندن.

دلیلش صرفه جویی است و نه وسواس. اگر همه را با هم انجام بدهید، نیم ساعت روی جمله ای کار می کنید که در پاس ساختار قرار بود کلا حذف شود. این ضرر آشکار است. ضرر دوم پنهان تر و بدتر است: چشمی که دنبال ویرگول می گردد نمی بیند که بند سوم باید اول می آمد. توجه یک منبع محدود است و هر پاس تمامش را خرج یک چیز می کند.

ویرایش و نمونه خوانی هم دو کار جدا هستند و اسمشان را بیهوده جدا نگذاشته اند. ویرایش تصمیم می گیرد: این بند بماند یا برود، این حرف اینجا گفته شود یا جای دیگر. نمونه خوانی تطبیق می دهد: این کلمه با آن کلمه یکی است یا نه، این عدد با آن عدد یک شکل نوشته شده یا نه. اولی قضاوت می خواهد و دومی دقت.

یک قاعده عملی هم دارد که اجرایش سخت است و ارزشش را دارد: در هر پاس، فقط کارهای همان پاس مجاز است. اگر وسط پاس ساختار چشمتان به یک غلط املایی افتاد، درستش نکنید؛ علامتش بزنید و رد شوید. لحظه ای که شروع به تعمیر سطح کنید، از پاس ساختار بیرون آمده اید و برگشتن به آن حالت ذهنی چند دقیقه طول می کشد.

پاس ساختار: چه چیزی جابه جا یا حذف می شود

در این پاس اجازه دارید حذف کنید و جابه جا کنید. اجازه ندارید صیقل بدهید. چهار سوال کافی است.

جواب اصلی متن در دو جمله اول گفته شده؟ اگر خواننده ای که فقط بند اول را می خواند جوابش را نگیرد، متن ساختارش برعکس است. این رایج ترین ایراد ساختاری در متن فارسی است و رایج بودنش دلیل دارد: نویسنده مسیر رسیدن خودش به جواب را می نویسد، نه مسیر خواننده.

هر تیتر بخش خودش را می برد؟ تیتری که زیرش دو بند حرف عمومی است، بخش نیست و باید یا پر شود یا با بخش بغلی ادغام شود. یک متن با نه تیتر و نه بند دو خطی، فهرست است و نه مقاله.

بندی هست که فقط اعلام می کند بعدش چه می آید؟ حذفش کنید. «در ادامه به این موضوع می پردازیم» به خواننده چیزی نمی دهد که تیتر بعدی نداده باشد.

و آخری که سخت ترین است: چه چیزی را می شود حذف کرد بی آنکه چیزی از دست برود؟ اگر جوابتان «هیچ چیز» است، هنوز درست نگاه نکرده اید. تقریبا هر پیش نویسی یک بند دارد که نویسنده دوستش دارد و متن بدون آن بهتر است.

پاس جمله: کجا فارسی سنگین می شود

فارسی نوشتاری یک گرانش به سمت لحن اداری دارد و متن ویرایش نشده معمولا در همان می افتد. چهار الگو بیشتر از بقیه تکرار می شوند.

فعل سنگین به جای فعل ساده. «مورد بررسی قرار گرفت» همان «بررسی شد» است با سه کلمه بیشتر. «می باشد» تقریبا همیشه «است» است. این یکی را می شود تقریبا کورکورانه اصلاح کرد و متن سبک تر می شود.

زنجیره اسمی. جمله ای که پنج اسم را با کسره به هم وصل می کند، خواننده را وادار می کند تا آخر جمله صبر کند تا بفهمد فاعل کدام بود. شکستنش ساده است: یکی از اسم ها را به فعل تبدیل کنید.

مجهول جایی که فاعل معلوم است. «تصمیم گرفته شد» وقتی خودتان تصمیم گرفته اید، یعنی پنهان شدن. اگر کسی کاری کرده، بنویسید چه کسی.

و تزیین. صفت هایی که هیچ چیز را اندازه نمی گیرند و فقط جای کلمه اشغال می کنند. تست ساده اش این است: صفت را حذف کنید و ببینید جمله چه چیزی از دست داد. اگر هیچ، حذفش درست بوده.

یک کار دیگر هم جای همین پاس است و اغلب فراموش می شود: یکدست کردن اصطلاح ها. اگر در بند دوم نوشته اید «کاربر» و در بند نهم «مخاطب» و منظورتان یکی است، یکی را انتخاب کنید و همه جا همان را بگذارید. این هم به خواننده کمک می کند و هم به خزنده هایی که متن را می خوانند تا بفهمند صفحه درباره چیست.

پاس سطح: غلط هایی که چشم نمی بیند

این پاس کوتاه ترین است و بیشترین چیزی است که خواننده به شعور نویسنده نسبت می دهد. پنج دسته، و هر پنج تا در فارسی رایج اند.

فاصله ها. جای نیم فاصله، فاصله های دوتایی، فاصله قبل از نقطه و ویرگول. اینها را چشم بعد از دو بار خواندن دیگر نمی بیند، چون مغز شکل کلمه را می شناسد و جزئیاتش را بازسازی می کند.

یکدستی عددها. یا همه جا عدد فارسی، یا همه جا لاتین. متنی که در یک بند «۱۲» و در بند بعد «12» دارد، بی دقت به نظر می رسد حتی وقتی خواننده نمی تواند بگوید چرا.

حرف های عربی در متن فارسی. یای عربی، کاف عربی و تای گرد، و همچنین شکل های همزه دار روی الف و واو. اینها روی صفحه تقریبا شبیه حرف درست اند و در جستجو، در مرتب سازی و در تطبیق متن رفتار متفاوتی دارند. دلیل تایپوگرافیک این تفاوت و شکل درست هر کدام در درس تایپوگرافی فارسی آمده؛ کار این درس پیدا کردنشان در یک متن تمام شده است.

کاراکترهای نامرئی. فاصله ای که اجازه شکستن خط نمی دهد، خط تیره نرم، کاراکترهای کنترل جهت. اینها را نمی بینید چون دیدنی نیستند و از کپی کردن می آیند.

و نشانه گذاری که خودش تغییر کرده. خط تیره بلند، سه نقطه به شکل یک کاراکتر، گیومه های فرفری. هیچ کدام از اینها را کسی تایپ نکرده؛ ویرایشگر یا مرورگر خودش گذاشته.

و یک بررسی که جزو همین پاس است و اغلب از قلم می افتد: هر لینک را باز کنید. متن ویرایش شده لینک هایی دارد که نشانی شان موقع جابه جا شدن بند ها ناقص شده، یا به صفحه ای می روند که دیگر وجود ندارد، یا متن لینک با مقصدش نمی خواند. این هم مکانیکی است و در همین مرحله انجام می شود، نه زودتر، چون تا ساختار قطعی نشده معلوم نیست کدام لینک ها می مانند.

و آخری منبع اصلی هر پنج دسته را لو می دهد: کپی کردن. متنی که از یک صفحه رندر شده، از یک فایل ورد یا از یک پنجره چت کپی شده باشد، این کاراکترها را با خودش می آورد. قاعده ای که ما برای خودمان گذاشته ایم ساده است: تکه کد را از صفحه رندر شده کپی نکنید، از منبع بردارید یا دوباره تایپش کنید.

چه کاری را می شود به ماشین سپرد

تقسیم کار اینجا تمیز است و به مهارت ربطی ندارد، به جنس کار ربط دارد. ماشین در شمردن، تطبیق دادن و پیدا کردن ناسازگاری از هر آدمی دقیق تر است و خسته هم نمی شود. آدم در تصمیم گرفتن درباره اینکه یک جمله چه می خواهد بگوید، بی رقیب است.

پس پاس سطح تقریبا کامل قابل سپردن است و پاس ساختار تقریبا اصلا. پاس جمله وسط می ماند: ماشین می تواند بگوید کجا فعل سنگین نشسته و کجا یک اصطلاح دو جور نوشته شده، ولی نمی تواند بگوید کدام یکی درست است، چون آن تصمیم به این بستگی دارد که شما با چه کسی حرف می زنید.

و یک مرز که در ابزار خودمان هم نوشته شده و ارزش تکرار دارد: جایی هست که ماشین مشکل را پیدا می کند و اجازه ندارد درستش کند. غلط گیر خودکار می تواند یک کاراکتر نامرئی را حذف کند و کار درستی هم کرده. ولی وقتی همان کاراکتر از اول حذف شده و دو کلمه به هم چسبیده اند، ابزار می داند مشکل کجاست و نمی داند فاصله باید کجای کلمه بنشیند؛ آن را باید آدم بگذارد. هر بار که این مرز را رد کنید، تعمیر خودکار جای غلط را عوض می کند و شما آن را نمی بینید، چون به نظر تعمیر شده می آید.

نمونه خوانی متن کسی دیگر

وقتی متن مال خودتان نیست، یک قاعده همه چیز را تعیین می کند: غلط را اصلاح کنید، سلیقه را بپرسید. فاصله جا افتاده، عدد ناهماهنگ و اصطلاحی که دو جور نوشته شده غلط اند و درستشان می کنید. جمله ای که خودتان جور دیگری می گفتید غلط نیست و درباره اش سوال می پرسید. این مرز ساده به نظر می رسد و در عمل تمام تفاوت بین ویراستاری است که نویسنده دوباره سراغش می آید و ویراستاری که نمی آید.

شکل تحویل هم مهم است. متن را با تغییرهای اعمال شده و نامرئی پس ندهید؛ تغییرها را قابل دیدن پس بدهید، چه با قابلیت پیگیری تغییرات و چه با یک فهرست جدا. نویسنده ای که نمی داند چه چیزی عوض شده، دفعه بعد همان غلط را تکرار می کند، چون هیچ وقت ندیدش.

و یک عادت که وقت زیادی نجات می دهد: سوال ها را از اصلاح ها جدا کنید. اصلاح ها را اعمال کنید و فهرست کوتاهی از سوال ها کنارش بگذارید. اگر این دو قاتی شوند، نویسنده مجبور است کل متن را بخواند تا بفهمد کجا باید تصمیم بگیرد، و همان جا است که بازخوانی به تعویق می افتد و متن با غلط منتشر می شود.