سایت چگونه کار می کند

آدرس را می نویسید و اینتر می زنید؛ بعد چه می شود؟

یک رفت و برگشت است، نه یک پخش زنده. مرورگر شما یک درخواست می فرستد، کامپیوتر دیگری جواب می دهد، و ارتباط همان جا تمام می شود. هر تصویر، هر فایل CSS و هر فونتی هم که صفحه لازم دارد درخواست جدای خودش را دارد، پس یک صفحه ساده معمولا ده ها رفت و برگشت پشتش دارد.

ترتیب کار ثابت است. اول اسم دامنه باید به یک نشانی عددی ترجمه شود. بعد یک ارتباط رمزگذاری شده بین مرورگر و آن نشانی باز می شود، همان چیزی که قفل کنار آدرس نشانش می دهد. بعد مرورگر می گوید کدام صفحه را می خواهد. و طرف مقابل یک متن پس می دهد.

آن چیزی که برمی گردد یک تصویر از صفحه نیست، یک متن است. همین متن روی گوشی یک شکل می شود و روی مانیتور شکل دیگری، و برای کسی که با صفحه خوان کار می کند اصلا شکلی ندارد و خوانده می شود. این تفاوت کوچک به نظر می رسد و در عمل کل کار طراحی سایت را توضیح می دهد: شما شکل نهایی را نمی فرستید، دستور ساختنش را می فرستید.

اگر می خواهید همین حالا ببینیدش، روی هر سایتی راست کلیک کنید و گزینه دیدن کد منبع یا view source را بزنید. چیزی که باز می شود دقیقا همان متنی است که مرورگر شما گرفته است.

دامنه اسم است و آی پی نشانی؛ ترجمه با کیست؟

کامپیوترها با اسم کار نمی کنند، با عدد کار می کنند. DNS همان دفترچه تلفن اینترنت است: می پرسید rgb.ir کجاست و یک نشانی عددی تحویل می گیرید. این پرسش و پاسخ در چند صدم ثانیه انجام می شود و جوابش هم مدتی روی کامپیوتر خودتان و روی سرورهای مسیر ذخیره می ماند، که دلیل اصلی آن جمله همیشگی است: «برای من باز می شود، برای تو نه.»

خودتان می توانید همین ترجمه را ببینید. در ترمینال لینوکس یا مک:

dig +short A rgb.ir
dig +short NS rgb.ir

دستور اول نشانی عددی را می دهد و دومی می گوید چه کسی مسئول جواب دادن درباره این دامنه است. در ویندوز همین کار با nslookup rgb.ir انجام می شود.

یک نکته که مبتدی ها را گیج می کند: نشانی ای که برمی گردد لزوما نشانی سرور اصلی نیست. خیلی از سایت ها پشت یک شبکه توزیع محتوا نشسته اند، پس چیزی که DNS به شما می دهد نشانی نزدیک ترین ایستگاه آن شبکه است و سرور واقعی یک لایه عقب تر می ماند. سایت خود ما هم دقیقا همین طور است و در بخش «کاری که خودمان کرده ایم» عددهایش را آورده ایم.

دامنه را هم با هاست اشتباه نگیرید: دامنه فقط اسم است و اجاره اش سالانه است، هاست جایی است که فایل ها آنجا زندگی می کنند. اگر این تفکیک هنوز برایتان جا نیفتاده، توضیح دامنه از همین جا شروع می کند.

آن طرف خط چه چیزی نشسته است؟

یک کامپیوتر که خاموش نمی شود. تفاوت سرور با لپ تاپ شما در نوع قطعات نیست، در این است که همیشه روشن است، به اینترنت پرسرعت وصل است و نرم افزاری روی آن نشسته که منتظر درخواست می ماند.

روی آن کامپیوتر معمولا سه چیز کنار هم کار می کنند. اول وب سرور، برنامه ای مثل nginx یا Apache که درخواست را می گیرد و جواب را پس می دهد. دوم برنامه سایت، که ممکن است PHP باشد یا هر زبان دیگری و کارش ساختن HTML است. سوم پایگاه داده، جایی که متن نوشته ها، کاربران و سفارش ها نگه داشته می شود.

یک صفحه ساده که فقط چند خط متن است می تواند بدون دو مورد آخر هم کار کند. اما همین که سایت بخواهد فرم بگیرد، کاربر داشته باشد یا محتوایش از پنل مدیریت عوض شود، پای برنامه و پایگاه داده وسط می آید. وردپرس دقیقا همین است: یک برنامه PHP که محتوا را از پایگاه داده می خواند و از رویش HTML می سازد.

وقتی جایی می خوانید هاست اشتراکی، سرور مجازی یا سرور اختصاصی، بحث سر همین کامپیوتر است: چند سایت روی یک ماشین بنشینند و منابعش را چطور تقسیم کنند. ما این را در صفحه هاست با قیمت و مشخصات آورده ایم، ولی برای فهمیدن این درس لازم نیست الان تصمیم بگیرید.

چرا بعضی صفحه ها آماده اند و بعضی هر بار ساخته می شوند؟

دو مدل وجود دارد و هر دو درست اند. در مدل اول فایل HTML از قبل روی سرور آماده است و وب سرور فقط تحویلش می دهد؛ سریع، ارزان و بی دردسر. در مدل دوم صفحه در همان لحظه ساخته می شود: برنامه اجرا می شود، از پایگاه داده می پرسد، HTML را می سازد و می فرستد. وردپرس، فروشگاه ها و هر چیزی که برای هر کاربر جواب متفاوتی دارد در این دسته است.

مدل دوم انعطاف می دهد و هزینه دارد. هر بازدید یعنی چند پرس و جو از پایگاه داده و چند صد میلی ثانیه کار برای پردازنده. راه حل قدیمی و ساده اش کش است: نتیجه یک بار ساخته می شود، به شکل یک فایل آماده ذخیره می ماند و بازدید بعدی همان فایل را می گیرد. یعنی سایت داینامیک را موقتا به سایت استاتیک تبدیل می کنیم.

همین است که آن سوال همیشگی را جواب می دهد: چرا تغییری که در پنل دادم روی سایت دیده نمی شود؟ چون بازدیدکننده هنوز دارد نسخه ذخیره شده قبلی را می گیرد. تا وقتی آن نسخه پاک یا منقضی نشود، تغییر شما فقط برای خودتان که وارد حساب هستید دیده می شود.

و یک لایه دیگر هم بالای سر همه اینها هست: شبکه توزیع محتوا نسخه ای از صفحه را در نزدیکی کاربر نگه می دارد، پس گاهی درخواست اصلا به سرور شما نمی رسد. برای کسی که سایت را می سازد این خبر خوبی است، تا روزی که بخواهد بفهمد چرا نسخه قدیمی هنوز نمایش داده می شود.

این زنجیره کجا پاره می شود و شما کدام تکه را می بینید؟

خبر خوب این است که پیام خطا معمولا می گوید کدام حلقه پاره شده، فقط باید بلد باشید بخوانیدش.

اگر مرورگر می گوید سایت پیدا نشد یا نام سرور یافت نشد، کار به سرور شما نرسیده و مشکل در ترجمه اسم است: رکورد DNS اشتباه است یا دامنه منقضی شده. اگر هشدار امنیتی می بینید، ترجمه درست بوده و ارتباط باز شده ولی گواهی SSL خراب یا منقضی است. اگر صفحه سفید یا خطای ۵۰۰ می آید، درخواست به مقصد رسیده و برنامه سایت وسط کار به مشکل خورده؛ اینجا باید لاگ خطای سرور را نگاه کنید نه مرورگر را. و اگر همه چیز باز می شود ولی محتوا قدیمی است، هیچ چیز خراب نیست: کش دارد نسخه قبلی را تحویل می دهد.

یک دسته دیگر هم هست که خرابی نیست و مثل خرابی به نظر می رسد: سایت باز می شود اما کند. آنجا زنجیره پاره نشده، فقط یکی از حلقه ها وقت می برد، و پیدا کردنش کار دیگری است که مسیر افزایش سرعت سایت به آن می پردازد.

عادتی که کار را ساده می کند: قبل از حدس زدن، هدرهای پاسخ را نگاه کنید. یک دستور کوتاه به شما می گوید جواب از کجا آمده، چه کدی داشته و کش دخالت کرده یا نه:

curl -I https://example.com/

همین یک خط، فرق بین «سایت خرابه» و «سایت سالم است و کش دارد نسخه دیروز را می دهد» را روشن می کند.