Bir web sitesi nasıl çalışır

Adresi yazıp enter'a basıyorsunuz; sonra ne oluyor?

Bu bir gidiş dönüştür, canlı yayın değil. Tarayıcınız bir istek gönderir, başka bir bilgisayar yanıt verir ve bağlantı orada biter. Sayfanın ihtiyaç duyduğu her görsel, her CSS dosyası ve her yazı tipi kendi ayrı isteğine sahiptir; yani basit görünen bir sayfanın arkasında genellikle onlarca gidiş dönüş vardır.

Sıra sabittir. Önce alan adının sayısal bir adrese çevrilmesi gerekir. Sonra tarayıcıyla o adres arasında şifreli bir bağlantı açılır; adres çubuğunun yanındaki asma kilidin gösterdiği şey budur. Sonra tarayıcı hangi sayfayı istediğini söyler. Karşı taraf da bir metin bloğu döndürür.

Geri gelen şey sayfanın bir resmi değil, metindir. Aynı metin telefonda bir biçim, monitörde başka bir biçim alır; ekran okuyucu kullanan biri içinse hiç biçimi yoktur, sesli okunur. Fark küçük görünür ve web tasarımı işinin tamamını açıklar: siz son görünümü değil, onu kurma talimatını gönderirsiniz.

Şimdi görmek isterseniz herhangi bir sitede sağ tıklayıp sayfa kaynağını görüntüle seçeneğini seçin. Açılan şey, tarayıcınızın aldığı metnin ta kendisidir.

Alan adı bir isimdir, IP ise adres; çeviriyi kim yapar?

Bilgisayarlar isimlerle değil sayılarla çalışır. DNS internetin telefon rehberidir: rgb.ir nerede diye sorarsınız, sayısal bir adres alırsınız. Bu soru ve yanıt saniyenin yüzde birkaçında biter; yanıt sonra bir süre kendi makinenizde ve yol üstündeki sunucularda saklanır. O bildik cümlenin başlıca sebebi budur: bende açılıyor, sende açılmıyor.

Çeviriyi kendiniz izleyebilirsiniz. Linux ya da Mac terminalinde:

dig +short A rgb.ir
dig +short NS rgb.ir

İlk komut sayısal adresi verir, ikincisi o alan adı hakkındaki soruları yanıtlamaktan kimin sorumlu olduğunu söyler. Windows'ta aynı işi nslookup rgb.ir yapar.

Yeni başlayanları şaşırtan bir nokta: dönen adres mutlaka gerçek sunucunun adresi değildir. Pek çok site bir içerik dağıtım ağının arkasında oturur; DNS'in size verdiği şey o ağın en yakın durağıdır ve gerçek sunucu bir katman geride kalır. Kendi sitemiz de tam olarak böyledir, sayıları da kendi yaptığımız iş bölümünde duruyor.

Alan adıyla barındırmayı da karıştırmayın: alan adı yalnızca bir isimdir ve yıllık kiralanır, barındırma ise dosyaların yaşadığı yerdir. Bu ayrım hâlâ bulanıksa, alan adı açıklaması tam oradan başlıyor.

Hattın öbür ucunda ne oturuyor?

Hiç kapatılmayan bir bilgisayar. Sunucuyu dizüstünüzden ayıran şey içindeki parçaların türü değildir; makinenin hep açık olması, hızlı bir bağlantıda durması ve istekleri bekleyen bir yazılım çalıştırmasıdır.

Üzerinde genelde üç şey yan yana çalışır. Önce web sunucusu: isteği alıp yanıtı geri veren nginx ya da Apache gibi bir program. Sonra site uygulaması: PHP ya da başka bir dil olabilir, işi HTML üretmektir. Son olarak veritabanı: yazıların metni, kullanıcılar ve siparişler orada tutulur.

Yalnızca birkaç satır metinden ibaret basit bir sayfa son ikisi olmadan da çalışabilir. Ama site bir form almak, kullanıcıları olmak ya da içeriği yönetim panelinden değişmek istediği anda uygulama ve veritabanı devreye girer. WordPress tam olarak budur: içeriği veritabanından okuyup ondan HTML kuran bir PHP uygulaması.

Paylaşımlı barındırma, sanal sunucu ya da özel sunucu okuduğunuzda tartışma hep bu bilgisayar üzerinedir: bir makinede kaç site oturur ve kaynakları nasıl bölünür. Bunu fiyat ve özellikleriyle barındırma sayfasına koyduk; yine de bu dersi izlemek için şimdi bir karar vermeniz gerekmiyor.

Neden bazı sayfalar hazır, bazıları her ziyarette kuruluyor?

İki model var ve ikisi de doğru. Birincisinde HTML dosyası sunucuda zaten hazırdır ve web sunucusu onu yalnızca teslim eder: hızlı, ucuz, dertsiz. İkincisinde sayfa o anda kurulur: uygulama çalışır, veritabanına sorar, HTML üretir ve gönderir. WordPress, mağazalar ve her kullanıcıya farklı yanıt veren her şey buraya girer.

İkinci model esneklik satın alır ve bedeli vardır. Her ziyaret birkaç veritabanı sorgusu ve birkaç yüz milisaniyelik işlemci işi demektir. Eski ve basit yanıt önbellektir: sonuç bir kez kurulur, hazır bir dosya olarak saklanır ve sonraki ziyaretçi o dosyayı alır. Yani dinamik site geçici olarak durağan bir siteye çevrilir.

Şu bitmeyen soruyu da bu yanıtlar: panelde yaptığım değişiklik neden sitede görünmüyor? Çünkü ziyaretçiye hâlâ daha önce saklanmış kopya veriliyor. O kopya silinene ya da süresi dolana kadar değişikliğiniz yalnızca size görünür, çünkü oturumunuz açıktır.

Bütün bunların üstünde bir katman daha var: içerik dağıtım ağı sayfanın bir kopyasını kullanıcının yakınında tutar, yani bazen istek sunucunuza hiç ulaşmaz. Siteyi kuran için bu iyi haberdir; ta ki eski sürümün neden hâlâ ekranda olduğunu çözmesi gereken güne kadar.

Bu zincir nerede kopar ve siz hangi parçayı görürsünüz?

İyi haber şu: hata mesajı genelde kopan halkanın adını verir; yalnızca onu okumayı bilmeniz gerekir.

Tarayıcı siteyi bulamadığını ya da sunucu adının çözülemediğini söylüyorsa istek sunucunuza hiç ulaşmamıştır ve sorun ad çevirisindedir: yanlış bir DNS kaydı ya da süresi dolmuş bir alan adı. Bir güvenlik uyarısı görüyorsanız çeviri çalışmış ve bağlantı açılmıştır, ama SSL sertifikası bozuk ya da süresi dolmuştur. Boş bir sayfa ya da 500 hatası geliyorsa istek varmış ve site uygulaması yolun ortasında düşmüştür; burada tarayıcıya değil sunucunun hata günlüğüne bakılır. Her şey açılıyor ama içerik eskiyse hiçbir şey bozuk değildir: önbellek önceki kopyayı veriyordur.

Bir de arıza olmayan ama arıza gibi görünen bir sınıf var: site açılıyor, ama yavaş. Orada zincir kopmamıştır, halkalardan biri yalnızca vakit alıyordur; bunun peşine düşmek ayrı bir iştir ve onu site hızı yolu üstleniyor.

Bir alışkanlık hepsini kolaylaştırır: tahmin etmeden önce yanıt başlıklarına bakın. Kısa bir komut, yanıtın nereden geldiğini, hangi kodu taşıdığını ve önbelleğin işe karışıp karışmadığını söyler:

curl -I https://example.com/

Bu tek satır, site çökmüş ile site sağlam, önbellek dünkü kopyayı veriyor arasındaki farkı ortaya koyar.