İnternet ve ağlar

Çerez nedir

Çerez, bir sitenin tarayıcınıza koyduğu küçük bir metin parçasıdır ve tarayıcı aynı parçayı o siteye giden her sonraki istekte geri gönderir; bir kez giriş yaptıktan sonra oturumda kalmanızın nedeni tam olarak budur. Çerez bir program değildir ve cihazınızda ondan hiçbir şey çalışmaz; yalnızca bir etikettir ve bütün tartışma o etiketi kimin okumaya hakkı olduğu üzerinedir.

Ders 12 / 12
Başlangıç
Ücretsiz, kayıt yok

Sıradan bir sayfanın taşıyabileceği dört çerez

Numaralar her çerezin rolünü işaret eder, onları gördüğünüz yeri değil; çerez sayfada görünmez.

1
Oturum ve giriş çerezi
Birinci taraf ve zorunlu. O olmadan her tıklamada yeniden giriş yaparsınız ve onay bandında yeri yoktur.
2
Sepet ve tercihler
Birinci taraf. Seçtiğiniz dil ve kapattığınız mesaj da burada durur ve çerezleri sildiğinizde gider.
3
Analiz çerezi
Genelde birinci taraf, ama sunucu başlığıyla değil JavaScript ile yazılır. Birinci taraf olmak zararsız demek değildir.
4
Üçüncü taraf çerezi
Gömülü bir videonun ya da bir reklamın alan adından. Siteler arası takibi mümkün kılan budur.

Bir sayfa bunların hiçbirini taşımayabilir. Bu sitenin ana sayfası anonim bir ziyaretçi için sunucu tarafından hiçbir çerez koymaz.

Son kontrol: 15 Kasım 2026 Bu dersteki bilgiler ve araç adları bu tarihte kaynaklarıyla yeniden doğrulanır.

Çerez tam olarak nedir ve neden gerekti?

Web'in üzerine kurulduğu protokolün belleği yoktur. Her istek sunucu için bir yabancıdır ve yanıtı verdikten sonra sizi unutur. Araya bir şey girmeseydi, bir sitenin içinde her bağlantıya tıkladığınızda yeniden giriş yapmanız gerekirdi.

Çerez o şeydir. Sunucu bir isteği Set-Cookie başlığıyla yanıtlar ve tarayıcı o metni saklar; bundan sonra tarayıcı aynı metni o alan adına giden her istekte geri gönderir. Sunucu onu okur ve on saniye önce giriş yapan kişinin siz olduğunuzu anlar. Kuralları RFC 6265'te yazılıdır ve 1990'lardan bu yana kabaca aynıdır.

Üç ana kullanımı vardır ve ilki diğerlerinden ağır basar. Bir oturumu tutmak, yani giriş yapılmış kalmak. Durumu tutmak, alışveriş sepeti ve seçtiğiniz dil gibi. Ve saymak ve takip etmek, ki tartışmalı hâle gelen kısım budur.

Yaygın bir yanlış anlamayı tam burada bitirelim: çerez bir virüs değildir ve olamaz. Çerez metindir ve metin çalışmaz. Bir site çerezle dosyalarınızı okuyamaz ya da kameranıza erişemez. Çerezin tehlikesi başka yerden gelir: biri oturum çerezinizi çalarsa, parolanızı bilmeden sizin yerinize girebilir; siteler parola değişikliğinden sonra tüm oturumları bu yüzden geçersiz kılar.

Çerez nedir? Oturumda kalmaktan siteler arası takibe

Birinci taraf ve üçüncü taraf çerez arasındaki fark nedir?

Fark teknik değil, sahiplikle ilgili. Birinci taraf çerezi, adres çubuğunda yazan alan adının kendisi koyar. Üçüncü taraf çerezini ise o sayfanın bir parçasını sağlayan başka bir alan adı koyar: gömülü bir video, bir sosyal medya düğmesi, bir reklam ya da bir analiz betiği.

Siteler arası takibi mümkün kılan şey işte bu tek fark. Bir reklam şirketinin bin farklı sitede bir betiği olduğunu varsayın. O binden birini her açtığınızda tarayıcınız o şirkete kendi çerezini geri gönderir, çünkü çerez o şirketin alan adına aittir ve açtığınız siteyle ilgisi yoktur. Sonuç, o şirketin sizinle hiç muhatap olmadan ziyaret ettiğiniz sitelerin bir listesini tutmasıdır.

Tarayıcılar bunu yıllardır kısıtlıyor ve bugün aynı davranmıyorlar. Firefox her sitenin çerezlerini kendi verdiği bir ad altında o siteye ait ayrı bir kavanozda tutuyor, Safari'de de siteler arası takibi engelleme seçeneği var. Bu durum yıldan yıla değişti ve yine değişebilir; bir yazıdaki cümleye inanmak yerine kendi tarayıcınızın gizlilik ayarları sayfasını açın ve şu anda neyin açık olduğunu görün.

Net kalması gereken bir ayrım: kullandığınız bir sitenin oturum çerezi ile bir reklam ağının çerezi teknik olarak aynı şeydir, anlam olarak tümüyle farklı iki şeydir. Gizlilik tartışması ikincisiyle ilgilidir, birinciyle değil; çerezleri toptan engellemek ikisini birden engeller.

Tek teknoloji, iki sahip, iki anlam

Birinci taraf çerezi

Adres çubuğunda yazan alan adının kendisi koydu
Yalnızca aynı siteye geri gönderilir
Giriş, sepet, dil ve o sitenin kendi analizi
Tarayıcılar genelde kısıtlamaz
Engellemek daha çok gizlilik değil, bozuk bir site demektir

Üçüncü taraf çerezi

Sayfanın bir parçasını sağlayan başka bir alan adı koydu
Aynı parçayı taşıyan her sitede geri gönderilir
Reklamlar, sosyal düğmeler, gömülü video
Tarayıcılar yıllardır kısıtlıyor ve aynı davranmıyorlar
Engellemek genelde hiçbir şeyi bozmaz

Bu ikisi arasındaki çizgi her zaman net değildir. Dış bir hizmet, sitenin kendi alt alan adından çalışıp tarayıcı için birinci taraf sayılırken veriyi yine o dış şirkete gönderebilir.

Tek bir çerez sunucu tarafında neyi değiştirir?

Bunu kendi sitemizle gösterelim, çünkü gerçek bir örnek soyut bir açıklamayı yener. rgb.ir'in ana sayfasını şu anda sıradan bir ziyaretçi olarak açarsanız site size hiç çerez vermez: sunucu yanıtında tek bir Set-Cookie başlığı yoktur. İhtiyacı da yoktur, çünkü anonim bir ziyaretçinin hatırlanacak bir şeyi yoktur.

Ama size ne verileceğine karar veren şey o çerezin yokluğudur. Web sunucumuzun yapılandırmasında, hiçbir PHP çalışmadan önce isteğin çerez başlığına bakan ve dört ad arayan tek bir satır var: WordPress giriş çerezi, parola korumalı sayfa çerezi, daha önce yorum yapmış birinin çerezi ve önbellek eklentisinin yazdığı kullanıcı rolü çerezi. Hiçbiri yoksa web sunucusu diskten hazır bir dosya gönderir ve PHP hiç uyanmaz. Biri varsa istek WordPress'e devredilir ve sayfa yeniden kurulur.

Yani bir ziyaretçiyle giriş yapmış bir kullanıcı arasındaki milisaniyelik fark o tek etikette durur. Bu, bazı sorunları neden yalnızca giriş yapmış kullanıcıların gördüğünü ve kendi sitesinde hep giriş yapmış olan sizin neden fark etmediğinizi de açıklar: siz ve misafirleriniz fiilen iki farklı sayfa alıyorsunuz.

Buradan bir şey daha çıkıyor. Aynı sitedeki Google analiz betiği çerezini bir sunucu başlığıyla değil, tarayıcı içindeki JavaScript ile yazar ve kendi alan adımızda çalıştığı için birinci taraf çerezidir. Yani birinci taraf olmak tek başına zararsız demek değildir; yalnızca onu kimin yazdığını söyler.

Web sunucumuzun her şeyden önce sorduğu soru

İstek dört çerezden birini taşıyor mu

evet

Sayfa yeniden kurulur

WordPress giriş çerezi
parola korumalı sayfa çerezi
daha önce yorum yapmış birinin çerezi
önbellek eklentisinin yazdığı kullanıcı rolü çerezi

hayır

Diskten hazır bir dosya

hiç PHP çalışmaz
veritabanına hiçbir sorgu ulaşmaz
yanıt da hiçbir çerez koymaz
sitenin her misafirinin aldığı şey

Bu karar bu sitenin yapılandırmasına aittir ve her sitenin kendi kuralı vardır. Aktarılabilir nokta şu: bir çerezin yokluğu, varlığı kadar belirleyicidir.

Çerezleri silmek tam olarak ne yapar?

Üç şey, fazlası değil. Giriş yapmış olduğunuz her siteden çıkarsınız. Sitelerin hatırladığı küçük tercihler kaybolur; seçtiğiniz dil ve bir mesajı kapatmış olmanız gibi. Ve sepeti çerezde tutan sitelerde sepet boşalır, gerçi birçok mağaza onu hesabınızda tutar ve hiçbir şey kaybolmaz.

Şimdi çerezleri silmenin yaptığı sanılan ama yapmadığı üç şey. Hesabınızı silmez ve sitenin sunucusundan hiçbir şeyi kaldırmaz; sitenin sizinle ilgili sakladığı ne varsa hâlâ oradadır. Sizi anonim yapmaz, çünkü IP adresiniz, tarayıcı özellikleriniz ve hepsinden önemlisi birazdan yeniden gireceğiniz hesap hâlâ oradadır. Ve tarayıcı önbelleğini boşaltmaz; o başka bir şeydir ve aynı ayarlar penceresinde kendi ayrı seçeneği vardır.

Peki gerçekten ne zaman işe yarar? Belirtileri net olan belirli bir sorun sınıfı için: bir giriş döngüsüne takıldığınızda ve site sizi sürekli giriş sayfasına geri döndürdüğünde, bir site sizi eski bir hesap olarak tanımakta ısrar ettiğinde ve bir form her seferinde tuhaf, açıklanamaz bir hata verdiğinde. Destekte bu üç işareti gördüğümüzde ilk istediğimiz şey budur.

Ve pratik bir uyarı: çerezleri silmek sizi her şeyden dışarı atar, parolasını hatırlamadığınız yerler dâhil. O düğmeye basmadan önce kurtarma e-postanıza ulaşabildiğinizden emin olun. Sorununuz yalnızca tek bir siteyleyse aynı pencere o tek alan adının çerezlerini silmenize ve gerisine dokunmamanıza izin verir; bu neredeyse her zaman daha iyi seçenektir.

O çerez onayı bandı gerçekte neyi değiştirir?

Kökeni teknik bir standart değil, bir Avrupa yasası. Avrupa Birliği'nin elektronik gizlilik direktifi, bir kullanıcının cihazına bir şey yerleştirmek için onay gerektiğini söyler ve kullanıcının istediği hizmeti sunmak için kesinlikle gerekli olan şeyleri açıkça muaf tutar. Giriş çerezinin o bantta olmamasının ve olması gerekmemesinin nedeni budur: o olmadan istediğiniz hizmet zaten çalışmaz.

İran'da bu bandı zorunlu kılan bir yasa yok. Yani Farsça sitelerde gördüğünüz bantların çoğu ya yabancı bir şablonla geldi ya da herkeste olduğu için eklendi.

Ve şimdi herkesin hoşuna gitmeyecek bir tutum. Siz tıklamadan önce takip çerezlerini koyan ve sonra devam ederek kabul etmiş sayılırsınız diyen bir bant, hiç bant olmamasından kötüdür. Çünkü işi zaten yapmıştır ve üstüne hiç almadığı bir onayı almış gibi davranır. Bir bant koyacaksanız, ya tıklamayı gerçekten bekleyin ve o ana kadar zorunlu olmayan hiçbir betiği yüklemeyin, ya da hiç koymayın ve yerine ne topladığınızı söyleyen açık bir gizlilik politikası sayfanız olsun.

Ve bunu müşteri sitelerinde uygulayan kişiler olarak gizli bir maliyeti adlandıralım: her onay bandı, her sayfa yüklemesinde çalışan bir JavaScript katmanıdır ve genelde hız raporunda ilk göze çarpanlardan biridir. Sitenin davranışını gerçekten değiştirmeyecekse, her ziyaretçiye yalnızca fazladan ağırlık satıyorsunuz demektir.

Yapay zekayla hızlı yol

Bir sitenin sizinle ilgili ne tuttuğunu öğrenmenin alışılmış yolu, genellemelerle yazılmış gizlilik politikası sayfasını okumaktır. Hızlı yol ise çerezlerin gerçek listesini tarayıcıdan kendinizin alması ve sonra dil modelinden her birini sınıflandırmasını istemesidir. Fark şu: birkaç dakikada sitenin gerçekte ne koyduğunu görürsünüz, hukuk metninin söylediğini değil.

Bir gizli pencere açın ve yalnızca o tek siteyi ziyaret edin. Bu, önceki çerezlerinizi tablodan çıkarır ve sonuç temiz çıkar.
Onay bandındaki herhangi bir düğmeye tıklamadan önce geliştirici araçlarını açın ve depolama bölümündeki çerez listesine bakın. Şu anda orada olan her şey sizin onayınız olmadan konmuştur.
Ad ve alan adı sütunlarını kopyalayın, sonra tümünü kabul et'e tıklayıp yeniden kopyalayın. İki liste arasındaki fark, tam olarak onayınızın serbest bıraktığı şeydir.
İki listeyi de modele verin ve her çerezi birinci ya da üçüncü taraf olarak işaretlemesini, hangilerinin siz tıklamadan önce konduğunu söylemesini isteyin. Burada hızlı ve ucuz bir model yeter; iş sınıflandırma, yargı değil.

Kopyalamaya hazır şablon

Rolün bir web gizlilik analisti. Yalnızca aşağıdaki iki listeden çalış ve içlerinde olmayan hiçbir çerezi ekleme.

Açtığım sitenin alan adı: {alan adı}

Banttaki herhangi bir düğmeye tıklamadan önceki çerez listesi (ad ve alan adı):
{liste}

Tümünü kabul et'e tıkladıktan sonraki çerez listesi (ad ve alan adı):
{liste}

Şu sütunlarla bir tablo kur: çerez adı, alan adı, birinci mi üçüncü taraf mı, tıklamadan önce mi sonra mı.
Birinci ya da üçüncü taraf kararını yalnızca çerezin alan adını yazdığım site alan adıyla karşılaştırarak ver.

Tablodan sonra üç cümle yaz:
1. Herhangi bir tıklamadan önce kaç çerez konmuş ve bunların kaçı üçüncü taraf.
2. Bunun, seçim yapılmadan hiçbir şey koymadığını iddia eden bir onay bandıyla tutarlı olup olmadığı.
3. Bir çerezin ne yaptığını adından çıkaramıyorsan bilinmiyor yaz. Tahmin etme.

Kural: bir çerezin hangi veriyi topladığı hakkında, adı açıkça çok bilinen bir çerez olmadıkça bellekten hiçbir şey yazma; o durumda bile bunu bellekten söylediğini ve o hizmetin belgelerinden doğrulanması gerektiğini belirt.

Çıktıya güvenmeden önce: Bir çerezin değerini kopyalamayın, yalnızca adını ve alan adını. Bir oturum çerezinin değeri fiilen o hesabın anahtarıdır ve onu çevrimiçi bir araca yapıştırmak erişimi teslim etmek demektir. Ve modelin bir çerezin hangi veriyi topladığına dair yanıtını kanıt saymayın: çok bilinen adları bellekten tanır, geri kalanı için denetlenemeyecek bir açıklama kurar. Bu alıştırmanın size gerçekten kazandırdığı tek bir sağlam olgudur ve o yeter: siz tıklamadan önce kaç çerez konmuş olduğu.

Bu işte yapay zeka

Bu konuda bir dil modeli bir işi iyi, bir işi kötü yapar ve sınır tam olarak nettir. İyi: kendi topladığınız bir listeyi sınıflandırmak, iki listeyi karşılaştırmak ve hukuki bir metni sıradan dile çevirmek. Kötü: belirli bir çerezin hangi veriyi topladığını söylemek. O yanıt, birkaç çok bilinen ad için bellekten çıkar ve geri kalan için kurgulanır.

Gerçekten işe yarayan araçlar

Gemini Tam olarak bu çerez listesi sınıflandırması için yeterli ve burada hızlı ucuz bir model pahalı olanı yener, çünkü iş alan adı karşılaştırmak, yargı değil. Google'ın kendi sayfası Gemini uygulamasının 230'dan fazla ülke ve bölgede çalıştığını yazıyor; İran o listede yok.
Claude Bir sitenin gizlilik politikası metnini çerezlerinin gerçek listesiyle karşılaştırmak istediğinizde; bu iş iki uzun metni dikkatle okumaktır. İran, Anthropic'in desteklenen ülkeler listesinde değil; resmî bir kayıt ya da ödeme yolu yok.
Gemini Notebook Bir hizmetin gizlilik politikası onlarca sayfaysa, onu yükleyip o belgenin içinden sormak bir özet okumaktan iyidir, çünkü yanıt kendi maddesine geri gönderir. Bir Google hesabıyla çalışır ve İran erişilebilir bölgeler arasında değil.

Nerede geri teper

İki risk ve ikincisi birincisinden ciddi. Birincisi, adlarını tanımadığı çerezler hakkında model denetlenemeyecek bir açıklama kurar ve bu tümüyle kesin okunur; Anthropic bu kendinden emin uydurmayı kendi belgelerinde halüsinasyon diye adlandırıp azaltmayı yazıyor, yani üretici de bunu gerçek bir zayıflık sayıyor. İkinci risk modelin değil sizin: bir oturum çerezinin değeri fiilen o hesabın anahtarıdır ve o diziyi elinde tutan kişi parolanız olmadan içeri girer. Değerleriyle birlikte tam bir çerez listesini herhangi bir çevrimiçi araca yapıştırmak erişimi teslim etmektir ve Google'ın Gemini yardım sayfası da gizli bilgi girmemeyi açıkça söylüyor. Adı ve alan adını gönderin, değeri asla. Bu araçların İran'dan ödemesinin nasıl göründüğü için satın alma rehberine bakın.

Kaynaklar: Anthropic: reduce hallucinations Anthropic: supported countries Google: Gemini Apps privacy and data Google: where Gemini Apps are available

Bu tavsiyenin sınırı

Çerez sizi hatırlamanın tek yolu değildir ve bu ders yalnızca o tek yolu anlatır. Tarayıcıların, çerezleri silmenin mutlaka boşaltmadığı başka depoları vardır ve hiç çerez olmadan bir tarayıcıyı tanımanın, cihazın bileşik özelliklerine dayanan yöntemleri vardır; ikisi de kendi dersini hak eder. Tarayıcıların durumu hakkında bir sınır daha: üçüncü taraf çerezlere yaklaşımları birkaç yıldır değişiyor ve burada bugün hakkında yazdığımız her cümle bir yıl içinde bayatlayabilir, bu yüzden nihai başvuru kaynağı bu sayfa değil kendi tarayıcı ayarlar sayfanızdır. Ve yasa konusunda: burada yer alan şey bir Avrupa kuralının betimlemesidir, hukuki tavsiye değildir; sitenizin Avrupalı kullanıcıları varsa bunu işi bu olan biriyle kontrol edin.

Kendi işimizden

Kendi sitemizden iki şey, ikisi de şu anda denetlenebilir. Birincisi: rgb.ir'in ana sayfası anonim bir ziyaretçiye hiç Set-Cookie başlığı göndermiyor; bugün yeniden istedik ve yanıt sıfır çerez taşıdı. İkincisi ve daha önemlisi: web sunucusu yapılandırma dosyamız, herhangi bir PHP çalışmadan önce isteğin çerez başlığını dört ada karşı denetleyen tek bir koşul satırı taşıyor; üçüncü bölümde saydığımız aynı dört ad. Hiçbiri yoksa istek diskteki hazır bir dosyaya yönlendirilir ve yanıt x-fp-cache: HIT-nginx başlığını taşır, yani WordPress hiç çalışmamıştır; ana sayfayı az önce tam da o başlıkla aldık. O dört addan biri varsa, o tek etiket bütün güzergâhı değiştirir ve sayfa yeniden kurulur. Bunu bir yazıdan değil, şu anda sizin isteğinizi yönlendiren dosyadan aldık.

Gerçek devam soruları

Çerez tehlikeli mi?

Çerezin kendisi metindir ve çalışmaz, yani virüs değildir ve dosyalarınıza ya da kameranıza erişimi yoktur. Gerçek tehlikeler iki tane: çalınmış bir oturum çerezi, yani birinin parolasız hesabınıza girmesi ve siteler arası takip, ki bu bir güvenlik değil gizlilik meselesidir. İlki için en büyük etki, tanımadığınız bir cihaz ve ağda önemli hesaplara girmemektir.

Çerezleri tümüyle engellersem ne olur?

Hiçbir sitede oturumda kalamazsınız ve sepetiniz ile tercihleriniz hiçbir yerde tutulmaz. Bunu neredeyse kimse yapmaz; daha akıllıca olan yalnızca üçüncü taraf çerezleri engellemektir, bu takip kısmını yakalar ve giriş çerezine dokunmaz. Bu seçenek her güncel tarayıcının gizlilik ayarlarında var.

Farsça sitemin çerez onay bandına ihtiyacı var mı?

İran'da bunu zorunlu kılan bir yasa yok. Kitleniz Avrupalı kullanıcıları da içeriyorsa mesele farklıdır ve işi hukuk olan biriyle kontrol etmelisiniz. Bizim görüşümüz: kullanıcı tıklamadan önce takip çerezleri koyan bir bant, hiç bant olmamasından kötüdür, çünkü hem işi yapmıştır hem de almadığı bir onayı iddia eder.